مجله تحقیقات سلامت در جامعه

مقدمه
نگهداری داروها پس از بهبودی در خانه تحت تأثیر عوامل گوناگونی ازجمله ویژگی‌های فردی بیمار، سیاست‌های حاکم در نظام سلامت در تجویز و فروش دارو و روش‌های مدیریت دارو است [1-3]. شناسایی این عوامل و اجرای راهکارهای مناسب می‌تواند به ارتقای سلامت عمومی، کاهش خطرات مرتبط با داروهای مازاد و کاهش هدررفت منابع سرمایه‌گذاری‌شده در بخش دارویی نظام سلامت کمک کند. از موانع اصلی مصرف صحیح دارو می‌توان به مشکلات مالی، ارتباط ناکارآمد با پزشکان و کادر درمان، فروش بدون نسخه دارو، رواج خوددرمانی و نیز کمبود آگاهی از اهمیت مصرف کامل دارو برای تکمیل دوره درمان اشاره کرد [4]. این مسائل می‌تواند سبب افزایش میزان داروهای مازاد در منازل و درنتیجه افزایش هزینه‌های خانوار گردد. 
باتوجه‌به هزینه بالای دارو و کمبود آگاهی نسبت به مدیریت درست مصرف، پیش‌بینی می‌شود میزان داروهای مازاد در ایران بیشتر از سایر کشورها باشد [5]. این تفاوت عمدتاً ناشی از ضعف نظام‌های نظارتی و آموزشی مناسب در زمینه تجویز و مصرف منطقی دارو، توجه به تاریخ انقضا و مدیریت داروها است [6]. ذخیره‌سازی دارو در خانه یک مشکل جهانی به شمار می‌رود که می‌تواند به مسمومیت، انقضا و هدررفت داروها و آلودگی محیط‌زیست منجر شود [7-9]. دلایلی نظیر عدم پایبندی به دوره درمان، تجویز غیرمنطقی یا بیش از نیاز واقعی، تغییر در فرآیند درمان، بهبودی زودهنگام بیمار، انتقال بیمار جهت بستری در بیمارستان یا مرگ می‌توانند ازجمله علل اصلی وجود داروهای مازاد خانگی باشند که درنهایت به هدررفت سرمایه‌های نظام سلامت در بخش دارویی منجر می‌شوند [10]. در مطالعه‌ اکدهل و همکاران در سوئد، چهار عامل اصلی شامل منقضی شدن تاریخ‌مصرف دارو، فوت بیمار، مازاد بودن دارو و تغییر در روند درمان به‌عنوان علل پیدایش داروهای مازاد در منازل مردم شناسایی شد [11].
فروتن و همکاران در سال 2014، نگهداری داروها در منازل و شیوه‌های خوددرمانی در شهر بیرجند را بررسی و گزارش کردند که مسکن‌ها، داروهای سرماخوردگی و آنتی‌بیوتیک‌ها بیشترین داروهای مازاد در منازل بودند [12]. سودی و همکاران در سال 2014، گزارش کردند 90 درصد از خانواده‌ها، دارو در خانه نگهداری می‌کنند؛ میانگین تعداد داروهای نگهداری‌شده در هر خانوار 5/32 قلم با ارزش 4,5390 ریال بود. ازنظر دسته‌بندی درمانی، بیشترین داروهای نگهداری‌شده توسط خانوارها آنتی‌بیوتیک‌ها، مسکن‌ها، داروهای گوارشی و داروهای اعصاب بودند [13]. حمدالله‌زاده و همکاران در سال 1395، وضعیت داروهای مازاد بر مصرف موجود در منازل شهر ارومیه را بررسی و گزارش کردند که 88 درصد از خانواده‌ها داروهای استفاده‌نشده  را در خانه نگهداری می‌کنند؛ در هر خانه به‌طور میانگین 8/27 قلم دارو با ارزش ریالی معادل با 81,050 ریال بود که این رقم در سطح کلان، مبلغ بسیار بالایی است که تقریباً برابر با بودجه یک سال نظام دارویی بخش سلامت کشور است [14]. خواجه دلویی و همکاران در سال 2016، گزارش کردند رایج‌ترین داروهای استفاده‌نشده در منازل مسکن‌ها (89/4 درصد)، داروها و افشانه‌های تنفسی و آنتی‌هیستامین‌ها (84 درصد) و آنتی‌بیوتیک‌ها (71/4 درصد) بودند. نصیری اصل در سال 1385 گزارش کرد داروهای گوارشی در شهر قزوین، بیشترین دارو در میان داروهای مازاد بوده است [15]. مؤمن نسب و همکاران در سال 1381 گزارش کردند در شهر خرم‌آباد به‌طور متوسط در هر منزل 8/15 قلم داروی مختلف با ارزش متوسط 12,205 ریال به‌صورت مازاد بر مصرف وجود دارد. داروهای گروه آنتی‌بیوتیک‌ها، مسکن‌ها، داروهای گوارشی و سرماخوردگی به‌ترتیب بیشترین فراوانی را در بین داروها داشتند [16]. حسین و همکاران در سال 2019 گزارش کردند در پنجاب پاکستان، بیشترین داروهای مازاد شامل آنتی‌بیوتیک‌ها و مسکن‌ها بود [17].
 این شرایط به‌دلیل بار مالی که بر جامعه وارد می‌کند و خطرات احتمالی ازقبیل رواج خوددرمانی، افزایش میزان مسمومیت دارویی، خودکشی، درمان ناقص و مقاومت در برابر درمان نیازمند توجه ویژه‌ای است که به نظر می‌رسد نظام‌های بهداشتی جهان باید راهبردهایی را برای بهره‌برداری از داروهای قابل‌استفاده‌ای که مردم در خانه نگه ‌می‌دارند برنامه‌ریزی کنند [18].
وجود این حد از داروهای مازاد در مقیاس وسیع می‌تواند علاوه‌بر آسیب به بهداشت عمومی و خسارات اقتصادی به خانوارها و نظام سلامت که درنهایت به پسماندهای داروی تبدیل و به‌صورت آلاینده‌های نوپدید و اغلب با شیوه‌های نامناسب دفع و وارد محیط‌زیست می‌شوند، باعث آلودگی منابع زیست‌محیطی و مشکلات عدیده گردند [19]. براین‌اساس لازم است سیاست‌های مناسب برای پیشگیری از پیدایش داروهای مازاد و یا بازگرداندن آن در چرخه استفاده مجدد با مشارکت ذی‌نفعان تدوین گردد تا بسته سیاستی تدوین‌شده مورد حمایت قرار گیرد. هدف مطالعه حاضر شناسایی، طبقه‌بندی و ارزیابی اقتصادی داروهای مازاد در منازل شهروندان تهرانی در مناطق منتخب تهران در سال 1402 بود.

روش کار
مطالعه حاضر توصیفی‌تحلیلی و از نوع مقطعی بود. جامعه موردمطالعه، خانوارهای ساکن در مناطق منتخب تهران (مناطق 3 ، 4 و 15) بودند که به‌صورت هدفمند و غیراحتمالی و براساس اطلاعات و تجربه و شناخت محقق و مجری از مناطق مختلف شامل بخش‌هایی که بیشترین تناسب و هماهنگی، مشارکت، پراکندگی شغلی و فرهنگی و معیارهای ورود به مطالعه را داشتند، انتخاب شدند. 
روش جمع‌آوری داده‌های لازم، استفاده از پرسش‌نامه محقق‌ساخته بود. براساس بررسی متون انجام‌شده، این پرسش‌نامه با بخش‌هایی شامل معرفی سرپرست، عنوان و شناسه و کد اخلاق پژوهش، توضیحات اولیه، اطلاعات جمعیت‌شناسی افراد سرپرست خانوار، سؤالات عمومی نحوه تهیه و نگهداری دارو، سؤالات مرتبط با نحوه مواجهه با داروهای تاریخ گذشته، سؤالات مرتبط با نحوه مدیریت داروهای مازاد در منازل شهروندان تهرانی و بخش پیشنهاد‌ها، طراحی و روایی و پایایی شد. روایی ابزار موردنظر با استفاده از شاخص نسبت روایی محتوا (CVR) و شاخص روایی محتوا (CVI) انجام شد [20]. برای تعیین نسبت روایی محتوا به روش لاوشه، پرسش‌نامه طراحی‌شده برای 15 نفر از کارشناسان خبره در رشته‌های تخصصی دکتری داروسازی، مهندسی بهداشت محیط و آمار و اپیدمیولوژی ارسال گردید. برای سنجش پایایی ابزار گردآوری داده‌ها در این پژوهش، از ضریب آلفای کرونباخ استفاده شد.
حجم نمونه با استفاده از روش شارل کوکران محاسبه و 384 خانوار تعیین شد. در این روش مقدار خطای قابل‌تحمل 0/05=d و مقدار آماره 1/96=z منظور شد. باتوجه‌به پیش‌بینی ریزش احتمالی حین فرآیند مطالعه و تکمیل پرسش‌نامه، تعداد نمونه‌ها، حدود 30 درصد افزوده شد. پرسش‌نامه حاوی سؤالات موردنظر توسط مجری طرح هم به‌صورت کاغذی و هم به‌صورت الکترونیک با کمک 510 سرپرست خانواده‌های منتخب در این پژوهش تکمیل شد. تعداد 73 پرسش‌نامه ناقص یا دارای مشکلاتی بود که از چرخه پژوهش حذف شدند. تعداد 437 سرپرست خانوار با نرخ بازگشت 86 درصد در فرآیند مطالعه و تحلیل داده‌ها، مورد ارزیابی قرار گرفت. نحوه دسترسی به شهروندان در مواردی با هماهنگی و همکاری شهرداری، دریافت مجوز و برگزاری جلسات توجیهی انجام شد و در مواردی هم با هماهنگی مسئولین هیئت مدیره مجتمع‌های مسکونی بود.
در موارد زیادی با موافقت سرپرست خانوار، داروهای مازاد در منازل شهروندان شامل داروهای دارای تاریخ اعتبار مصرف و فاقد تاریخ اعتبار به‌صورت مخلوط، از ایشان تحویل گرفته شد و در ادامه جهت تعیین کمیت، طبقه‌بندی و تعیین ارزش اقتصادی، موردبررسی، لازم قرار گرفت.
ابتدا کل داروها به دو دسته دارای تاریخ اعتبار و تاریخ گذشته تقسیم‌بندی شدند. سپس داروهای جمع‌آوری‌شده دارای تاریخ اعتبار طبق دستورالعمل سیستم طبقه‌بندی شیمیایی درمانی آناتومیک (ATC) در گروه‌های مختلف و در قالب داروهای تنفسی، قلبی–عروقی، جلدی، اعصاب و روان و گوارشی، آنتی‌بیوتیک‌ها، انواع ویتامین‌ها و مکمل‌های غذایی طبقه‌بندی شدند [21]. سپس ارزش ریالی هر جزء از گروه داروهایی تفکیک و طبقه‌بندی‌شده دارای اعتبار و کل داروهای تاریخ گذشته به‌ کمک نرم‌افزار ایمن‌افزار شایگان (داروخانه) و بر پایه محاسبه به نرخ دولتی مشمول یارانه دارو در سال 1402 تعیین شد. برای داروهایی حذف‌شده از چرخه پخش در بازار در زمان مطالعه- از آخرین قیمت در دسترس استفاده شد. داده‌ها با کمک نرم‌افزار SPSS نسخه 26 و اکسل نسخه 2010 تحلیل شدند. جهت توصیف داده‌ها از روش‌های آمار توصیفی استفاده شد

یافته‌ها
نگهداری بیش‌ازحد داروهای مازاد بر نیاز در منازل مردم می‌تواند آثار سوء بهداشتی در جهت تهدید سلامت کودکان و سالمندان و همچنین آثار سوء اقتصادی برای خانواده و جامعه داشته باشد. در این تحقیق به استناد تعداد پرسش‌نامه محقق‌ساخته تکمیل‌شده توسط 437 سرپرست خانوار از اعضای جامعه موردمطالعه با میزان پاسخگویی یا بازگشت پرسش‌نامه‌ها حدود 86 درصد، در سه منطقه شهرداری تهران شامل منطقه 3 با تعداد 110 سرپرست خانوار معادل 25/2 درصد، منطقه 4 با تعداد 186 سرپرست خانوار معادل 42/6 درصد و منطقه 15 با تعداد 141 سرپرست خانوار معادل 32/3 درصد در این مطالعه مشارکت فعال داشتند. این مناطق در زمان مطالعه براساس داده‌های مرکز آمار ایران دارای 1990000 نفر جمعیت بود. اطلاعات جمعیت‌شناسی افراد شرکت‌کننده در مطالعه در جدول شماره 1 ارائه شده است.


در مرحله روایی پرسش‌نامه، میانگین شاخص نسبت روایی محتوا (CVR) 0/84 و شاخص روایی محتوا (CVI) برای تمامی گویه‌های پرسش‌نامه بیشتر از 0/79 محاسبه و تعیین شد. با اعمال تحلیل روی گویه‌های لیکرتی پرسش‌نامه، ضریب آلفای کرونباخ به میزان 0/815 به دست آمد. این ضرایب نشان داد پرسش‌نامه تنظیم‌شده در این مطالعه از نظر شاخص روایی محتوا قابل‌قبول بوده و می‌تواند اهداف موردنظر در این مطالعه را ارزیابی نماید. 
باتوجه‌به نتایج بیشترین داروهای مازاد شناسایی‌شده به‌ترتیب مربوط به داروهای تنفسی، گوارشی، قلبی-عروقی و عصبی بود. طبق نتایج فوق هر خانواده در تهران به‌طور میانگین 361 گرم داروی مازاد در منزل نگهداری می‌نماید و از این مقدار 67/2 درصد داروها دارای تاریخ اعتبار و سالم و 32/8 درصد تاریخ گذشته و معیوب بودند (جدول شماره 2).


بررسی نتایج این تحقیق نشان داد 94/1 درصد از خانواده‌های مطالعه‌شده (411 خانواده)، دارای داروهای مازاد در منزل بودند و حدود 48/7 درصد از خانواده‌ها (213 خانواده) داروها را تا زمان انقضای تاریخ نگه می‌داشتند. 
باتوجه‌به نتایج جدول شماره 3، متوسط ارزش ریالی داروهای موجود در منازل شهروندان تهرانی در هر خانوار با نرخ داروی دولتی سال 1402، مبلغ 4,56 میلیون ریال برآورد شد. 



بحث 
محیط‌زیست نعمتی خدادادی و به مصداق آیات متعدد قرآن ازجمله آیه 61 سوره هود و اصل 50 قانون اساسی، حق مسلم همه نسل‌هاست و وظیفه حفاظت و عمران و آبادانی آن به انسان سپرد ه‌شده و انسان متعهد به عمران و آبادانی زمین است، درحالی‌که با دفع غیراستاندارد آلاینده‌های مختلف به محیط‌زیست، این وظیفه به‌درستی انجام نمی‌شود. در سال 1405 که ایران عزیز با تهدیدات مختلف اقتصادی و امنیتی مواجه شد، به فرموده مقام معظم رهبری شعار اقتصاد مقاومتی در سایه وحدت ملی و امنیت ملی تعیین شد. در همین راستا توجه به فرهنگ مصرف منابع و اصلاح الگوهای غلط مصرف یک الزام، ضرورت و راه اصلی مقابله با دشمنان اسلام در راستای اقتصاد مقاومتی و مقابله با تحریم‌هاست. یکی از منابع بسیار مهم و حیاتی که هم در اقتصاد و امنیت ملی و هم در حفظ، تأمین و ارتقای سلامت مردم نقش مؤثری دارد، زنجیره تأمین و تولید، توزیع و مصرف داروها هستند که بحمدالله در این تحقیق موردتوجه قرار گرفت. بخشی از داروها در منازل مردم توسط بیماران و حتی در مراکز درمانی به‌خوبی و کامل مصرف نمی‌شود و این بخش که مازاد بر نیاز است گاهی برای مدت طولانی در منازل مردم باقی می‌ماند؛ تا حدی که در مواردی تاریخ ثبت‌شده روی داروهای جمع‌آوری به بیش از 20 سال گذشته می‌رسد. این داروها درنهایت به‌صورت غیراستاندارد به مخازن پسماند شهری و از طریق سامانه‌های جمع‌آوری پسماند، وارد محیط‌زیست و درنهایت زنجیره غذایی و چرخه زندگی مردم می‌شود، درحالی‌که پسماندهایی دارویی جزء پسماندهای شیمیایی ویژه و خطرناک بوده و باید مطابق مقررات، بر پایه دستورالعمل‌های ویژه جمع‌آوری و مدیریت و دفع نهایی شوند. نگهداری داروهای مازاد در خانه به‌ویژه پس از بهبودی، رفتاری است که در بیش از 95 درصد از خانوارهای تحت مطالعه، متداول است و عاقبت تبدیل به داروی تاریخ گذشته و تولید پسماندهای دارویی می‌شود که تحت تأثیر عوامل گوناگونی ازجمله ویژگی‌های فردی بیمار، نحوه عملکرد نظام بهداشت و درمان و چرخه نامناسب مدیریت دارو است. شناخت این عوامل و اجرای راهکارهای مناسب می‌تواند به بهبود سلامت مردم و کاهش خطرات و حوادث احتمالی برآمده از داروهای مازاد در منازل کمک کند و از نظر اقتصادی نقش مؤثری در کاهش هزینه‌های درمانی شهروندان و کاهش هزینه‌های نظام سلامت در کشور داشته باشد.
 چانگ و همکاران در مطالعه با موضوع شناسایی ویژگی‌های ضایعات دارویی خانگی و رفتارهای جمعیتی در هنگ‌کنگ گزارش کردند که هر خانواده به‌طور متوسط 138/4 گرم داروی مازاد دارند [22]، درحالی‌که در مطالعه حاضر به‌طور میانگین361 گرم داروی مازاد در منزل نگهداری می‌شود که بیش از 2 برابر مقدار گزارش‌شده مطالعه چانگ و همکاران است و نشان‌دهنده لزوم بازنگری در چرخه معیوب تأمین تا توزیع و مصرف دارو در ایران است. ارزش اقتصادی کل داروهای مازاد دارای تاریخ اعتبار و تاریخ گذشته در 437 خانوار در این مطالعه بر پایه نتایج ثبت‌شده به قیمت فروش داروخانه به نرخ دولتی سال 1402 برابر با 1.994.871.766 ریال بود، که از این میزان مبلغ 1.495.797.729 ریال مربوط به داروهای مازاد دارای تاریخ اعتبار با سرانه هر خانواده 3,422,878 ریال و مبلغ 499,074,037 ریال مربوط به داروهای تاریخ گذشته با سرانه هزینه هر خانواده 142,045،1 ریال بود. 
مشابه این برآورد اقتصادی در مطالعه موندزیک-جانچارسکا و همکاران در سال 2023 موردتوجه قرار گرفته است [23]. براساس نتایج مطالعه حاضر، متوسط سرانه هزینه هر خانوار بابت داروهای مازاد برابر با 4,564,923 ریال است. اگر این میزان را بر جمعیت کل کشور بتوان تعمیم داد، نشان‌دهنده بار اقتصادی بالایی بر نظام سلامت کشور است که درنهایت ممکن است به‌صورت زائدات دارویی وارد چرخه محیط‌زیست گردد. اوگبیوله و همکاران در سال 2024 گزارش کرده‌اند که مدیریت ناکارآمد موجودی داروها می‌تواند به افزایش ضایعات دارویی و هزینه‌های اقتصادی منجر شود [24].
نتایج این مطالعه نشان داد 75/7 درصد از افراد موافق هستند داروهای مازاد خود را تا پایان تاریخ انقضا در منزل نگهداری نمایند و 24/3 درصد از شرکت‌کنندگان مخالف این موضوع هستند (0/007=P). افرادی که موافق نگهداری داروها تا پایان تاریخ انقضا هستند، میانگین وزنی داروهای بیشتری را نگهداری می‌کنند. این یافته‌ها با تحقیقات قبلی مانند مطالعه موبراد و همکاران [25] و اوکورو و همکاران [26] مطابقت دارد.
الحماسی در سال 2011 در مطالعه‌ای با عنوان داروهای استفاده‌نشده: هزینه و روش دفع آن‌ها در شهر قاهره مصر، گزارش کردند 22/78 درصد از پاسخ‌دهندگان تمایل دارند داروها را تا پایان زمان انقضا نگه ‌دارند. این رویه به انباشت داروهای استفاده‌نشده در خانه‌ها منجر ‌شده است [27]، درحالی‌که در مطالعه حاضر تمایل جامعه موردمطالعه به نگهداری دارو در منزل 3 برابر بود. وجود چنین رویکردی به انباشت بالای داروهای مازاد در منازل منجر می‌شود و می‌تواند تهدید جدی برای سلامت عمومی و درنهایت برای محیط‌زیست باشد که به‌صورت پسماند دارویی دفع خواهند شد.
اثرات زیست‌محیطی داروها بعد از دفع به محیط‌زیست با ورود به آب، مواد غذایی و خاک می‌تواند وابسته به نوع دارو و مقدار آزادشده در محیط متفاوت باشد. این اثرات با آزمایش‌های استاندارد متداول و در کوتاه‌مدت، به‌راحتی قابل‌ردیابی نبوده و کافی نیستند [28]. ردیابی وجود داروها در محیط مستلزم وجود ابزار و تجهیزات دقیق و مناسب است تا بتوان با انجام آزمایش‌های دقیق و مکرر و برنامه‌ریزی‌شده در مدت‌زمانی کافی، اثرات اکولوژیکی در معرض قرارگیری با غلظت‌های مختلف داروهای آزادشده، سرنوشت و بقایای آن در محیط، بر سلامت حیوانات و زنجیره غذایی و درنتیجه سلامت انسان را، با دقت لازم ارزیابی و اثرات واقعی پسماندهای دارویی را بر محیط‌زیست درک نمود.
وجود داروهای مازاد که درنهایت اغلب به داروی تاریخ گذشته تبدیل و از چرخه استفاده خارج می‌شوند نه‌تنها خطرات جدی برای سلامتی مردم به همراه خواهد داشت بلکه به تولید پسماندهای دارویی منجر شده و آسیب‌های جدی به محیط‌زیست وارد می‌کند. این پسماندها اگر به‌درستی مدیریت نشوند، ممکن است به منابع آب‌وخاک نفوذ کرده و باعث ایجاد مشکلات بهداشتی شوند [29، 30]. کاهش ضایعات دارویی و ضرورت استراتژی‌های بازیافت و بازیابی نه‌تنها ازنظر اقتصادی به‌صرفه است بلکه تأثیر مثبتی بر محیط‌زیست و منابع طبیعی دارد. با بهبود سامانه‌های برنامه‌ریزی و پخش دارو می‌توان این شکاف را کاهش و بهره‌وری را افزایش داد. این تحلیل گامی مهم در جهت بهینه‌سازی زنجیره تأمین دارو و کاهش هزینه‌های مرتبط با ضایعات دارویی است [31]. وجود چنین شرایطی در جوامع نشان از نادیده گرفتن نقش بنیادین فنّاوری در فرایندهای اجتماعی و رفتارهای افراد در موضوعات مختلف ازجمله نگهداشت داروهای مازاد است که نتیجه چنین بی‌توجهی به نقش بنیادین فنّاوری با ابعاد اقتصادی – اجتماعی، محکوم‌به عقب‌ماندگی و درنهایت حذف تدریجی از چرخه تأثیرگذاری، عدم درک بهنگام مسائل و مواجهه جدی با پیامد مشکلات متعدد اقتصادی، اجتماعی و زیست‌محیطی به‌دلیل اقدامات نامناسب در عرصه‌های اجتماعی است.
مطالعه حاضر با رویکرد و تأکید بر لزوم اقدامات پیشگیرانه برای کاهش ورود داروها به محیط طراحی و اجرا شد، درحالی‌که هنوز نیازمند مطالعات و تحقیقات کافی درخصوص شناخت اثرات غلظت‌های مختلف داروهای رهاشده در محیط هستیم و محدودیت وجود تجهیزات دقیق و هزینه‌های بالای ردیابی داروها در منابع مختلف محیط‌زیست سبب شده تاکنون اثرات مستقیم و غیرمستقیم ورود داروها به محیط‌ز‌یست، به‌خوبی شناخته نشود.
ازجمله محدودیت‌های این تحقیق، ماهیت خوداظهاری در مطالعه و لزوم اعتماد به مردم است. دوم، مطالعه به 3 منطقه از کلان‌شهر تهران محدود شد؛ بنابراین، یافته‌ها را نمی‌توان به سایر نقاط استان تهران یا کشور تعمیم داد. سوم، اینکه اجرای نسخه‌نویسی الکترونیک به‌عنوان یک ابتکار نوین در نظام بهداشت و درمان در ایران که در سال‌های اخیر اجرا شده است و هم‌زمانی آغاز اجرای نسخه الکترونیک در سطح ملی با شروع اجرای طرح ممکن بود بر فرآیند جمع‌آوری داروها از منازل شهروندان مؤثر ‌باشد.

نتیجه‌گیری 
نتایج این پژوهش نشان داد 94/1 درصد از خانواده‌ها در خانه خود، داروهای مازاد بر مصرف دارای تاریخ اعتبار نگهداری می‌کنند و هر خانوار در تهران به‌طور میانگین 361 گرم داروی مازاد در منزل نگهداری می‌نماید و از این مقدار67/2 درصد داروها دارای تاریخ اعتبار و سالم و 32/8 درصد تاریخ گذشته و معیوب بودند. متوسط ارزش ریالی داروهای مازاد ذخیره‌شده در منازل شهروندان تهرانی در هر خانوار با نرخ داروی دولتی سال 1402 مبلغ 4/56 میلیون ریال برآورد شد. باتوجه‌به نتایج مطالعه حاضر، ارتقای سطح فرهنگی و آموزش مردم با استفاده از همه ابزارها و فناوری‌های روز و با رویکرد آگاه‌سازی و تشویق مردم و اصلاح دستورالعمل‌های تهیه، نگهداری، توزیع و مصرف دارو توسط ذی‌نفعان ضروری است، تا هم منابع محیط‌زیست از تهدیدات برآمده از دفع غیراصولی داروها در امان باشد و هم سلامت مردم با رعایت الزامات بهداشتی مرتبط با مدیریت بهینه داروهای مازاد، تضمین شود.

ملاحظات اخلاقی
پیروی از اصول اخلاق پژوهش
مطالعه در کمیته اخلاق در پژوهش دانشگاه علوم پزشکی بقیه‌الله (عج) با کد (IR.BMSU.REC.1402.032) تأیید و تصویب شده است.

حامی مالی
این مقاله حاصل یک طرح پژوهشی مصوب بوده و با حمایت مالی دانشگاه علوم پزشکی بقیه‌الله (عج) انجام شده است.

مشارکت نویسندگان
همه نویسندگان به‌طور یکسان در مفهوم و طراحی مطالعه، جمع‌آوری و تجزیه‌وتحلیل داده‌ها، تفسیر نتایج و تهیه پیش‌نویس مقاله مشارکت داشتند.

تعارض منافع
بنابر اظهار نویسندگان، این مقاله تعارض منافع ندارد.

تشکر و قدردانی
نویسندگان از همکاری و حمایت گروه بهداشت محیط، معاونت تحقیقات و فناوری و کمیته تحقیقات دانشجویی دانشگاه علوم پزشکی بقیه‌الله (عج) تشکر و قدردانی می‌کنند.

References

1. Iqbal S, Jokela P, Hammar T, Nilsson AL. Sustainable healthcare systems. A holistic perspective on the use and impact of medication management robots in home healthcare. Scand J Inf Syst. 2021; 33(2):6. [Link]
2. Pereira F, Bieri M, Martins MM, Del Río Carral M, Verloo H.  Safe Medication Management for Polymedicated Home-Dwelling Older Adults after Hospital Discharge: A Qualitative Study of Older Adults, Informal Caregivers and Healthcare Professionals’ Perspectives. Nurs Rep. 2022; 12(2):403-23. [DOI:10.3390/nursrep12020039] [PMID]
3. Sorensen L, Stokes JA, Purdie DM, Woodward M, Roberts MS. Medication management at home: Medication-related risk factors associated with poor health outcomes. Age Ageing. 2005; 34(6):626-32. [DOI:10.1093/ageing/afi202] [PMID]
4. Horvat M, Eržen I, Vrbnjak D. Barriers and Facilitators to Medication Adherence among the Vulnerable Elderly: A Focus Group Study. Healthcare (Basel). 2024; 12(17):1723. [DOI:10.3390/healthcare12171723] [PMID]
5. Zargarzadeh AH, Tavakoli N, Hassanzadeh A. A survey on the extent of medication storage and wastage in urban Iranian households. Clin Ther. 2005; 27(6):970-8. [DOI:10.1016/S0149-2918(05)00122-0] [PMID]
6. Asgarirad H, Rezaei Z. [Elimination methods of pharmaceutical waste in pharmacies and homes (Persian)]. J Mazandaran Univ Med Sci. 2015; 25(129):149-52. [Link]
7. Lee S, Schommer JC. Medication Use and Storage, and Their Potential Risks in US Households. Pharmacy (Basel). 2022; 10(1):27. [DOI:10.3390/pharmacy10010027] [PMID]
8. Tabassum R, Hussain SS, Arif SH. Drug Storage and Self-medication Practices in Kashmir, India: A Cross-sectional Study. J Clin Diag Res. 2022; 16(10).5-12. [DOI:10.7860/JCDR/2022/56886.17091]
9. Suryawanshi S, Dhande PP, Dawane JS, Bhavsar A. Storage, Reuse and Disposal Practices of Home - Stored Medicines in Urban Households in Pune, India. Natl J Community Med. 2024; 15(02):127-33. [DOI:10.55489/njcm.150220243449]
10. Romanelli L, Lucente F. Analysis of medicines returned to pharmacies for disposal and estimation of the cost due to medicine wasting. Explor Res Clin Soc Pharm. 2022; 5:100133. [DOI:10.1016/j.rcsop.2022.100133] [PMID]
11. Ekedahl AB. Reasons why medicines are returned to Swedish pharmacies unused. Pharm World Sci. 2006; 28(6):352-8. [DOI:10.1007/s11096-006-9055-1] [PMID]
12. Foroutan B, Foroutan R. Household storage of medicines and self-medication practices in south-east Islamic Republic of Iran. East Mediterr Health J. 2014; 20(9):547-53.[DOI:10.26719/2014.20.9.547] [PMID]
13. Soudi R, Sadeghieh Ahari S, Moradi Asl E, Soudi Z. Study of Drug Storage in Meshkin Shahr Households in 2014. J Health. 2017; 8(4):408-15. [Link]
14. Hamdollahzadeh A, Ghafarzadeh J, Nabilou B, Amirzadeh J, Davodi J, Yusefzadeh H. [Unused medicines in Urmia households in 2016 (Persian)]. Nurs Midwifery J. 2018; 16(9):671-7. [Link]
15. Nasiri Asl M. Home drug store in minodar region of Qazvin (2006). J Inflamm Dis. 2024; 11(2):e155297. [Link]
16. Moemen M. [Survey of excess drugs beyond consumption present in households of Khorramabad city (Persian)] . Yafte. 2003; 4(12):22-7. [Link]
17. Hussain R, Rashidian A, Hafeez A. A Survey On Household Storage Of Medicines In Punjab, Pakistan. J Ayub Med Coll Abbottabad. 2019; 31(1):90-7. [Link]
18. Dadgarmoghaddam M, Imenshahidi M, Aliabadi A, Baseri H, Khajedaluee M. Unused Medicines in Households. Razavi Int J Med. 2016; 4(1):e34351. [Link]
19. Salgado MAR, Salvador MR, Baldoni AO, Thomé RG, Santos HB. Evaluation of the potential environmental risk from the destination of medicines: An epidemiological and toxicological study. Daru. 2021; 29(1):61-71. [DOI:10.1007/s40199-020-00383-4] [PMID]
20. Masoumbeigi H, Sadat RM, Ghanizadeh G. [Assessment of the Security Status of Drinking Water Facilities of Hashtgerd with Passive Defense Approach (Persian)]. J Police Med. 2021; 10(3):167-76. [Link]
21. Teni FS, Surur AS, Belay A, Wondimsigegn D, Gelayee DA, Shewamene Z, et al. A household survey of medicine storage practices in Gondar town, northwestern Ethiopia. BMC Public Health. 2017; 17(1):238.  [DOI:10.1186/s12889-017-4152-8] [PMID]
22. Chung S, Brooks B. Identifying household pharmaceutical waste characteristics and population behaviors in one of the most densely populated global cities. Resour Conserv Recycl. 2019; 140:267-77. [DOI:10.1016/j.resconrec.2018.09.024]
23. Mundzik-Janczarska E, Stanczak A. The analysis of unused medications and other products returned by patients to selected public pharmacies in Poland. Pol J Public Health. 2023; 133:41-8. [DOI:10.12923/2083-4829/2023-0009]
24. Ogbewele E, Mbata A, Nwosu N. Optimizing pharmaceutical inventory management: A global framework for efficiency and cost reduction. Int J Manag Entrep Res. 2024; 6(10):3357-71. [DOI:10.51594/ijmer.v6i10.1638]
25. Mobrad AM, Ahmad F, Saleh SA, Abdul A, Rammah A, Syed W, et al. Unused and Expired Medicines: Investigating the Knowledge and Practice of General Community. Lat Am J Pharm. 2020; 39(3):526-31. [Link]
26. Okoro RN, Peter E. Household Medicines Disposal Practices in Maiduguri, North-Eastern Nigeria. J Health Rep Technol. 2019; 6(1):e97085. [DOI:10.5812/ijhls.5709]
27. El-Hamamsy M. Unused medications: How cost and how disposal of in Cairo, EGYPT. Int J Pharm Stud Res. 2011; 2(1):21–7.[Link]
28. Molla-Mahmoudi M, Monazami-Tehrani G, Shokri-Khubestani M, Hassani M, Bahramzadeh AH. [Investigating the Effects of Pharmaceutical Wastes on the Environment and Human Health (Systematic review) (Persian)]. J Saf Promot Inj Prev. 2018; 6(1):31-42. [DOI:10.22037/meipm.v6i1.22146]
29. Khansa N, Gazy AK, El-Lakany A, Domiati S. Assessment of the knowledge, attitude, and practice towards expired drug disposal among the community in Beirut City, Lebanon. BAU J Health Wellbeing. 2023; 5(2):Article 8. [DOI:10.54729/2789-8288.1188]
30. Abad-Grillo T, McNaughton-Smith G. Chemical Upcycling of Expired Pharmaceuticals as a Source of Value-Added Chemicals for Organic Synthesis and Medicinal Chemistry. Molecules. 2024; 29(20):4811. [DOI:10.3390/molecules29204811] [PMID]
31. Alanazi MQ, Alkhadhairi EK, Alrumi WH, Alajlan SA. Reducing pharmaceutical and non-pharmaceutical inventory Waste in Tertiary Hospital: Impact of ABC-VEN Analysis in a Zero-Waste Strategy Over 7 Years. Risk Manag Healthc Policy. 2024; 17:2659-75. [DOI:10.2147/RMHP.S467230] [PMID]