مقدمه
سرطان مثانه نهمین سرطان شایع در جهان است و میزان بروز آن در سراسر جهان، بهویژه در کشورهای توسعهیافته بهطور پیوسته در حال افزایش است [1، 2]. سلولهای اوروتلیال پوشاننده مثانه و مجاری ادراری بهطور مداوم در معرض عوامل محیطی و بالقوه جهشزا هستند که توسط کلیهها به داخل ادرار فیلتر میشوند [3]. 90 درصد موارد سرطان مثانه، بهویژه مواردی که در جهان توسعهیافته هستند، از این سلولهای اوروتلیال به وجود میآیند. درحالیکه اشکال موضعی سرطان ادراری پیشآگهی عالی دارند، اگر عضله صاف مورد حمله قرار گیرد، میزان بقا به شکل قابلتوجهی کاهش مییابد. سرطان مثانه سلول سنگفرشی، که 10 درصد موارد باقیمانده را تشکیل میدهد، در آفریقا شایعتر است و احتمالاً با عفونت تکیاختهای شیستوزومیازیس مرتبط است [4].
نتایج مطالعات اپیدمیولوژیک طیف وسیعی از عوامل ژنتیکی، تشریحی، هورمونی، اجتماعی و محیطی را در ایجاد بیماری نشان میدهد. بیشتر سرطانهای مثانه را میتوان از طریق بررسی قرار گرفتن در معرض مواد شیمیایی محیطی و شغلی ردیابی کرد که بزرگترین آنها دود تنباکو است. دود تنباکو و قرار گرفتن در معرض مواد شیمیایی شغلی در مردان ممکن است به توضیح اختلاف جنسی 4 برابری در بروز سرطان مثانه کمک کند [1]. خطر نسبی سرطان مثانه به دنبال مصرف دخانیات پس از سرطان ریه در رتبه دوم قرار دارد [5]. استعدادهای ارثی ژنتیکی نیز در حدود 7 درصد موارد سرطان مثانه دخیل است [6].
براساس دادههای وبسایت گلوبوکان (GLOBOCAN)، در سال 2020 در سراسر جهان حدود 573278 نفر مبتلا به سرطان مثانه تشخیص داده شدند که این میزان تقریباً 3 درصد از کل موارد جدید سرطانها را شامل میشود. کشورهایی که بالاترین میزان سرطان مثانه را دارند عمدتاً در آسیای غربی، اروپا و آمریکای شمالی یافت میشوند [2]. بیشترین میزان بروز سرطان مثانه در مردان و زنان بهترتیب در لبنان و برخی مناطق اروپای جنوبی گزارش شده است. در مقابل، کمترین میزان بروز در آفریقای میانه، غرب آفریقا و آمریکای مرکزی مشاهده میشود. این تفاوتها احتمالاً به میزان مواجهه با عوامل خطر محیطی و صنعتی، مصرف دخانیات و سطح توسعهیافتگی کشورها مرتبط است؛ بهطوریکه بروز سرطان مثانه همبستگی مثبتی با شاخص توسعه انسانی و تا حدی با سرانه تولید ناخالص داخلی دارد [7].
طبق آمارهای Globocan، سرطان مثانه نهمین سرطان شایع در ایران با میزان بروز استانداردشده سنی (ASR) برابر با 6/1 و پنجمین سرطان شایع در مردان با بروز استانداردشده سنی برابر با 10/1 است. همچنین دهمین علت اصلی مرگومیر ناشی از سرطان (ASMR=1/2) در ایران است. بیشترین میزان بروز استانداردشده سنی در استانهای آذربایجان شرقی (17/6) و کرمان (15/8) مشاهده شد [2، 8]. در مطالعهای در سال 2012 در استان مازندران، میزان بروز سرطان مثانه در 11/4 در 100 هزار نفر گزارش شد [9].
باتوجهبه اینکه از نظر جغرافیایی اختلاف زیادی در میزان بروز سرطان مثانه وجود دارد و ازآنجاییکه تاکنون مطالعه جامعی در استان مازندران در خصوص بروز و تغییرات بروز این سرطان انجام نشده است و مطالعات اپیدمیولوژیک موجود در خصوص مقادیر ابتلای به این سرطان محدودیتهای زیادی داشته است این مطالعه با هدف تعیین بروز سرطان مثانه در افراد ساکن در استان مازندران طی سالهای 1395 تا 1399 براساس دادههای ثبت سرطان جمعیتی انجام شده است.
روش کار
جمعیت موردمطالعه شامل کلیه افراد ساکن در استان مازندران بودند. معیار ورود افراد به مطالعه، تشخیص سرطان بدخیم مثانه در بازه زمانی مطالعه بود. همچنین افرادی که ساکن شهرستانهای استان مازندران نبودند، تاریخ تشخیص سرطان مثانه خارج از بازه زمانی موردمطالعه بود یا سرطان مثانه آنها متاستاتیک بود از مطالعه خارج شدند. با مراجعه به دبیرخانه ثبت سرطان مبتنی بر جمعیت دانشگاه علومپزشکی مازندران، اطلاعات کلیه بیماران با تشخیص توپوگرافی C67 در بازه زمانی سالهای 1395-1399 استخراج شد. اطلاعات در مرکز ثبت سرطان جمعیتی مازندران براساس دستورالعمل اجرایی برنامه ملی ثبت سرطان ایران و مشابه استانهای دیگر جمعآوری میشود [10]. اطلاعات بیماران شامل جنس، تاریخ تولد / سن، شهرستان محل سکونت و محل زندگی بود. دادهها با استفاده از نرمافزار SPSS نسخه20 تجزیهوتحلیل شد و آمارهای توصیفی در قالب گزارشهای جمعیتشناختی و اپیدمیولوژیک از قبیل تعیین فراوانی نسبی افراد مبتلا به سرطان و نیز میزان استاندارشده سنی به تفکیک گروههای سنی، جنس و سایر اطلاعات جمعیتشناختی ارائه و میزان بروز سرطان مثانه به تفکیک سن، جنس و منطقه سکونت بررسی و میزان تغییرات 5 ساله محاسبه شد.
برای محاسبه نرخ بروز استاندارد شده سنی ابتدا نرخهای اختصاصی سنی برای هر گروه سنی محاسبه شد؛ به این صورت که تعداد موارد جدید سرطان در هر گروه سنی بر جمعیت همان گروه تقسیم و در 100000 ضرب شد. سپس برای حذف اثر تفاوت ساختار سنی جمعیت و امکان مقایسه با سایر مناطق و مطالعات، از روش استانداردسازی مستقیم استفاده شد. در این روش، نرخ اختصاصی هر گروه سنی در وزن متناظر آن گروه در جمعیت استاندارد جهانی ضرب شد و مقادیر حاصل برای تمامی گروههای سنی با یکدیگر جمع شد. درنهایت، مجموع نرخهای وزنی بر مجموع وزنهای جمعیت استاندارد (100000 نفر) تقسیم شد تا نرخ بروز استانداردشده سنی به دست آید. از آزمونهای کایاسکوئر برای مقایسه متغیرهای کیفی و تی مستقل برای مقایسه سن بین جنس و محل سکونت استفاده و مقادیر P کمتر از 0/05 معنیدار تلقی شد.
یافتهها و بحث
در این مطالعه به بررسی اپیدمیولوژی سرطان مثانه در 1370 بیمار طی سالهای 1395 تا 1399 پرداخته شد. دادههای نرخ استانداردشده سنی سرطان مثانه در استان مازندران برای سالهای 1395 تا 1399 نشان میدهد در طول این 5 سال، میزان بروز سرطان مثانه در استان مازندران بیشتر در محدوده حدود 8/1 تا 9/1 بوده است (
جدول شماره 1).

تشخیص بیش از 83 درصد بیماران براساس پاتولوژی صورت گرفته و پراکندگی جغرافیایی نشاندهنده تمرکز بالای موارد در شهرهای ساری، بابل و آمل است (
جدول شماره 2).

طبق مطالعه پرتویپور که تعداد 5817، 5662 و 6630 مورد جدید سرطان مثانه را در ایران طی سالهای 2014، 2015 و 2016 ثبت کرد، میزان بروز سرطان مثانه در کل جمعیت ایران در این سالها 8/50، 8/05 و 8/74 در هر 100 هزار نفر بود [11].
تحقیقی در تایوان بر موارد سرطان مثانه براساس سن و تعداد کل جمعیت 25 تا 85 سال و بالاتر از سال 1997 تا 2016 انجام شد. برای مردان، میزان بروز استانداردشده سنی پیشبینیشده در هر 100000 نفر در سالهای 2020 و 2025 به ترتیب 13 و 10/4 بود که به ترتیب 16/1 و 32/9 درصد کاهش از سال 2016 تا 2020 و 2025 پیشبینی میشود. برای زنان، میزان بروز استانداردشده سنی پیشبینیشده به ازای هر 100000 نفر در سالهای 2020 و 2025 به ترتیب 4/7 و 3/7 بوده است. میزان بروز سرطان مثانه براساس سن، پس از سال 2003 برای همه سنین و هر دو جنس، روند نزولی مداومی را نشان داد. این مطالعه پیشبینی کرد میزان بروز سرطان مثانه در تایوان همچنان رو به کاهش خواهد بود و میتوان از سال 2016 تا 2025 به بیش از 25 درصد کاهش دست یافت [12]. نتایج تحقیق مهدویفر تحت عنوان «اپیدمیولوژی، میزان بروز و مرگومیر ناشی از سرطان مثانه و ارتباط آن با شاخص توسعه در جهان» نشان داد بالاترین میزان بروز استاندارد سرطان مثانه به ترتیب مربوط 5 کشوری است که بالاترین میزان بروز استانداردشده سنی را داشتند؛ بلژیک با 17/5 مورد در هر 100000 نفر، لبنان با 16/6 مورد در هر 100000 نفر، مالت با 15/8 مورد در هر 100000 نفر، ترکیه با 15/2 مورد در هر 100000 نفر و دانمارک با 14/4 مورد در هر 100000 نفر. در این مطالعه، همبستگی قوی بین شاخص توسعه انسانی (HDI) و بروز سرطان مثانه مشاهده شد. مطالعات دیگر نیز نشان دادهاند میزان بروز سرطان مثانه در کشورهای با HDI بالا با تفاوت معنیداری نسبت به کشورهای با HDI پایین همراه بوده است، اما از نظر میزان مرگومیر تفاوت کمی وجود داشته است. بالاترین میزان بروز سرطان مثانه در کشورهای توسعهیافته و بخشهایی از آفریقا مشاهده شد، درحالیکه بالاترین میزان مرگومیر مربوط به کشورهای شمال آفریقا و خاورمیانه بود. تفاوت در میزان بروز و مرگومیر سرطان مثانه در کشورهای جهان به دلیل تفاوت در عوامل خطر شناختهشده، کدگذاری، تشخیص، شیوههای تشخیصی و دسترسی به مراقبتهای بهداشتی است [13].
مطالعه در استان اصفهان نشان داد سرطان مثانه با میزان بروز استانداردشده سنی حدود 19/9 در مردان این استان یکی از شایعترین سرطانها بوده و این عدد بالاتر از میانگین ما و کشوری است. بالاتر بودن میزان بروز استانداردشده سنی سرطان مثانه در مردان اصفهانی نسبت به میانگین نرخ گزارششده برای ایران میتواند با ماهیت صنعتی استان و مواجهه با عوامل خطر شغلی، ازجمله هیدروکربنهای آروماتیک چندحلقهای، آمینهای آروماتیک و هیدروکربنهای کلردار در صنایع متعدد لاستیک و نفت در مرکز و جنوب استان مرتبط باشد [14]. استانهای پرخطر در کشورمان: بالاترین میزان بروز استانداردشده سنی سرطان مثانه در مردان مربوط به یزد (15/13 در هر 100000 نفر) و پس از آن اصفهان (14/59 در هر 100000 نفر) و گیلان (14/12 در هر 100000 نفر). بالاترین میزان بروز استانداردشده سنی سرطان مثانه در زنان مربوط به بوشهر (3/69 در هر 100000 نفر) و پس از آن یزد (3/34 در هر 100000 نفر) و فارس (3/33 در هر 100000 نفر) است [15]. در طبقهبندی مقادیر میزان بروز استانداردشده سنی به 5 گروه، در مردان، مازندران در گروه 10/9-12/6 (سومین گروه خطر) و در زنان نیز با میزان بروز استانداردشده سنی 2/21 تا 3/16 در گروه سوم خطر در میان استانهای دیگر کشور قرار میگیرد [16].
سرطان مثانه در مازندران با 80/1 درصد موارد در مردان و 19/9 درصد در زنان گزارش شد. میانگین سنی 66/92 سال بود که بیشترین بروز در گروههای سنی 60 سال به بالا متمرکز بود (
جدول شماره 3).

میانگین سن 2 گروه زن (14/79±65/96) و مرد (14/07±67/16) اختلاف آماری معنیدار نداشت (p=0/215). از بیماران موردبررسی تعداد بیماران ساکن مناطق شهری 845 نفر (حدود 64/5 درصد کل بیماران) و تعداد بیماران ساکن مناطق روستایی 465 نفر (حدود 35/5 درصد کل بیماران) بود. میانگین سن بیماران ساکن در مناطق روستایی 14/24±67/51 سال و در مناطق شهری 14/16±66/57 سال بود که ازنظر آماری معنیدار نبود (p=0/255). این نسبت مرد به زن با اپیدمیولوژی جهانی مطابقت دارد که در آن سرطان مثانه تقریباً 3 تا 4 برابر بیشتر در مردان نسبت به زنان رخ میدهد که عمدتاً به دلیل مصرف بیشتر دخانیات و قرار گرفتن در معرض مواد سرطانزای شغلی در بین مردان است. بهطور مشابه، دادههای ملی ایران نشان میدهد اکثریت مردان در موارد سرطان مثانه حدود 82 درصد است که این توزیع جنسیتی سرطان مثانه را بهعنوان یک الگوی منطقهای ثابت تأیید میکند [15، 17]. در مطالعه ناصرقندی و همکاران با عنوان «روند بروز، زیرگروههای بافتشناسی و توزیع توپوگرافی سرطان مثانه در ایران: مطالعهای براساس ثبت ملی سرطان ایران طی سالهای 2006-2015» کل بیماران شناساییشده سرطان مثانه 51379 نفر بودند که 81/97 درصد مرد و 18/03 درصد زن بودند [18]. میانگین سنی بیماران مبتلا به سرطان مثانه در گروههای سنی و جمعیتهای مختلف بهطور قابلتوجهی متفاوت است. مطالعهای که بیماران را به 3 گروه سنی تقسیم کرد، میانگین سنی 5/5±34/2 سال را برای افراد زیر 40 سال، 53±5/1 سال را برای افراد 41 تا 59 سال و 7±71/1 سال را برای افراد بالای 60 سال نشان داد [19]. یک مطالعه بزرگ دیگر آمریکایی میانگین سنی کلی در زمان تشخیص را 73 سال گزارش کرد که نشان میدهد میزان بروز سرطان مثانه با افزایش سن افزایش مییابد؛ بهطور خاص، 12/1 درصد از موارد 54 سال یا کمتر بودند و در افراد 75 سال یا بیشتر به 38/4 درصد افزایش یافتند [19]. تحقیقی در ترکیه با تمرکز بر جمعیتهای جوانتر، بیماران زیر 40 سال، با میانگین سنی 29/21 سال (محدوده 5 تا 40 سال) را با بیماران با میانگین سنی 61/66 سال (محدوده 41 تا 75 سال) مقایسه کرد که در آن بیماران جوانتر تومورهای کوچکتری داشتند، اما نتایج بقا مشابه بود [20]. مطالعهای در شیراز، جنوب ایران، میانگین سنی بیماران مبتلا به سرطان مثانه را 12/7±65/1 سال گزارش کرد که میانگین سنی مشابهی برای مردان و زنان دارد [21].
نتیجهگیری
بهعنوان نتیجهگیری میتوان گفت پایداری نرخ بروز سرطان مثانه در استان مازندران همراه با تمرکز بیماری در مردان و سالمندان بود؛ موضوعی که نشان میدهد مداخلات پیشگیرانه و برنامههای تشخیص زودهنگام باید بیش از همه بر این گروههای جمعیتی متمرکز شوند. این مطالعه با محدودیتهایی روبهرو بود که شامل استفاده از دادههای ثبت سرطان در محدوده زمانی کم میشود. این دادهها ممکن است بهدلیل کمبود اطلاعات دقیق بالینی تحت تأثیر قرار گیرند. همچنین عدم دسترسی به اطلاعات کامل درباره عوامل خطر، ازجمله سوابق دقیق مصرف دخانیات، میزان تماس با مواد شیمیایی و وضعیت اقتصادیاجتماعی بیماران، میتواند مانع از تحلیل جامع عوامل مؤثر بر بروز سرطان مثانه شود.
ملاحظات اخلاقی
پیروی از اصول اخلاق پژوهش
این مطالعه در کمیته اخلاق در پژوهش بیمارستان آموزشی و درمانی امام ساری- دانشگاه علوم پزشکی مازندران با کد اخلاق (IR.MAZUMS.IMAMHOSPITAL.REC.1402.099) انجام شد.
حامی مالی
این مطالعه با حمایت معاونت تحقیقات و فناوری دانشگاه علومپزشکی مازندران انجام شده است.
مشارکت نویسندگان
مفهومسازی، روششناسی و تحلیل صوری: رضا علیزادهنوایی؛ نگارش پیشنویس اولیه: رضا علیزادهنوایی و سحر جعفری؛ بازبینی و ویرایش: اکبر هدایتیزادهعمران، احسان زبولی، محمد اسلامیجویباری، مریم علیزادهفروتن، محمود موسازاده و دیلیارا کایدرووا؛ مطالعه و تأیید نسخه نهایی: همه نویسندگان.
تعارض منافع
بنابر اظهار نویسندگان این مقاله تعارض منافع ندارد.