مقدمه
نوزادان نارس، به دلیل مشکلات هنگام تولد و زایمان زودرس در بیمارستان بستری می شوند [1]. بستری شدن نوزاد نارس در بیمارستان، یک بحران روانشناختی برای خانواده است [2]. این بحران بهقدری شدید است که در مواردی بنیان خانواده را تهدید میکند و سبب اختلال در کارکرد آن میشود. مشکلات خانواده در زمان بستری کودک ابعاد وسیعی، ازجمله اقتصادی، اجتماعی و روانشناختی دارد [3]. والدین نوزادانی که مدت طولانیتری در بخش مراقبتهای ویژه نوزادان (NICU) بستری میشوند، در معرض مشکلات روانشناختی، ازجمله اضطراب و افسردگی و همچنین اختلالات خواب قرار میگیرند [4، 5]. علاوه بر مشکلات روانشناختی و عاطفی ناشی از بستری شدن نوزادان، مادران به دنبال زایمان دچار مشکلاتی، مانند احساس درد، خستگی و اختلال خواب و چالشهای روانشناختی متعاقب تغییرات هورمونی نیز هستند [6]. به نظر میرسد این مشکلات با بستری شدن نوزاد و حضور مکرر و در مواردی دائمی مادر در بیمارستان تشدید شده و سلامت جسمی و روانشناختی مادر را تحت تأثیر قرار میدهد [7، 8].
در طول مدت بستری نوزاد حضور خانواده، خصوصاً مادر در بالین نوزاد نقش پررنگی در بهبود نوزاد بیمار دارد و طبق مطالعات انجامشده توانسته سبب کاهش عوارض بستری و مشکلات تکاملی در نوزاد شود [9، 10] . علیرغم فواید حضور مادر در کنار نوزاد در بیمارستان، همانطور که گفته شد، اغلب مادران به علل مختلف از مشکلات جسمی و روانشناختی ناشی از زایمان و بستری نوزاد نارس و مراقبت از او در بیمارستان رنج میبرند [10، 11]. خستگی و اختلال خواب، از مشکلاتی هستند که اغلب مادران مراقب کودک از آن رنج میبرند و بیتوجهی به آنها سلامت مادر و کودک را تحت تأثیر قرار میدهد [9، 10, 12]. اگرچه این دو سازه در مواردی بهجای یکدیگر به کار میروند، اما از نظر مفهومی متمایز هستند. اختلال خواب، یک وضعیت فیزیولوژیک است که به کمیت و کیفیت فرایند خواب اشاره دارد و پیامدهای دوگانه جسمی و روانشناختی به همراه دارد [12]. درمقابل، خستگی یک احساس ذهنی، چندبعدی و پایدار از خستگی مفرط جسمانی، شناختی و عاطفی است که با استراحت کافی نیز بهطور کامل برطرف نمیشود و بهطور نامحسوسی توان فرد را برای سازگاری و مقابله با چالشهای روانشناختی ناشی از بستری شدن کاهش میدهد [13-15]. به عبارت روشنتر، اختلال خواب نقص در فرایند بازیابی شبانه است، درحالیکه خستگی حاصل تعامل پیچیدهای از عوامل فیزیولوژیک، روانی و محیطی بوده و بهعنوان یک حالت پایدارتر و فراگیرتر محسوب میشود [12، 15]. ازآنجاییکه خستگی و اختلال خواب منجر به عوارض جسمانی و روانشناختی جدی میشوند و احتمالاً قادر خواهند بود بر مراقبت مادر از نوزاد نارس اثرگذار باشند، ممکن است بر بار مراقبتی مادران اثر داشته باشند [9].
رنج مراقبتی یا بار مراقبتی، یک اصطلاح کلی است که برای توصیف هزینه فیزیکی، روانی، احساسی و اقتصادی ناشی از مراقبت استفاده میشود [10]. بار مراقبتی، به مرور زمان با وخامت وضعیت بیمار افزایش مییابد که به از بین رفتن سلامتی، انزوای خانوادگی، اختلال در روابط خانوادگی، مراقبت ناکافی از بیمار، مختل شدن فعالیتها و برنامههای تفریحی، افسردگی، اضطراب، اختلال خواب، کاهش کیفیت زندگی، مشکلات روانشناختی، فرسودگی در فرد مراقبتکننده و نهایتاً منجر به رها کردن بیمار خواهد شد [16]. بهطور خلاصه میتوان گفت تولد نوزاد نارس و بستری شدن وی در بخش مراقبتهای ویژه نوزادان، مادر را با فشارهای جسمانی و روانشناختی، مانند اختلال در خواب و خستگی مواجه میکند [11، 17، 18] که بررسی آنها و میزان اثرگذاری این عوامل بر بار مراقبتی مادران، به تبیین راهکارهای مؤثر جهت مدیریت و کنترل این موارد کمک خواهد کرد.
بررسی همزمان 3 متغیر بار مراقبتی، خستگی و کیفیت خواب به دلیل ارتباطات چندگانه و تأثیر متقابل آنها بر یکدیگر موضوعی مهم است. مادران دارای نوزاد بستری در بخش مراقبتهای ویژه، در شرایطی قرار میگیرند که هم از نظر روانی و هم جسمی تحت فشار شدیدی هستند. در این وضعیت، خستگی مزمن و اختلال خواب نهتنها پیامدهای مستقیم بستری شدن نوزاد هستند، بلکه ممکن است نقش مهمی در شدت یافتن بار مراقبتی ایفا کنند. از سوی دیگر، بار مراقبتی تنها حاصل وظایف عملی نیست، بلکه تحت تأثیر مستقیم وضعیت جسمی و روانی مادر نیز قرار دارد. خستگی و کمخوابی میتوانند توان روانی مادر برای مقابله با استرسهای مراقبتی را کاهش دهند و درک او را از دشواری مراقبت سنگینتر کنند [10، 12].
جستوجوی گسترده درمورد ارتباط و تأثیر متقابل این 3 مورد بر هم، شکاف مطالعاتی مهمی را درزمینه مادران دارای نوزاد نارس بستری در بخش مراقبتهای ویژه نوزادان نشان داد؛ بهطوریکه هیچ مطالعهای چه در ایران و چه در سطح بینالمللی در این مورد یافت نشد [14، 19، 20]، باتوجهبه اینکه بیشتر مطالعات موجود درباره بار مراقبتی و عوامل مرتبط با آن، در کشورهایی با سیستمهای حمایتی متفاوت انجام شده است. درحالیکه در ایران به دلیل ویژگیهای فرهنگیساختاری؛ مانند حضور 24 ساعته مادر در بیمارستان بدون امکانات رفاهی مناسب، نبود سیستم حمایتی در زمان مراقبت مادر از نوزاد و انتظارات فرهنگی از مادر بهعنوان مراقب اصلی و فداکار، شدت و الگوی ارتباط بین خستگی، خواب و بار مراقبتی میتواند متفاوت باشد؛ بنابراین لازم است تا سیستم مراقبتی در نقش حمایتکننده و هدایتگر، این تأثیرات را شناسایی و ارتباط آنها را مشخص کند و جهت ارائه مراقبت روانشناختی و خانوادهمحور اقدامات مناسب را اتخاذ کند [15]؛ بنابراین این مطالعه با هدف بررسی ارتباط بار مراقبتی با خستگی و کیفیت خواب مادران دارای نوزاد نارس بستری در بخش مراقبت ویژه نوزادان انجام شد.
روش کار
این مطالعه بهصورت مقطعی با طرح توصیفیهمبستگی بین اردیبهشت تا اسفند سال 1402 در بخشهای مراقبتهای ویژه نوزادان بیمارستانهای وابسته به دانشگاه علومپزشکی تهران انجام شد. تکمیل پرسشنامهها به شیوه خوداظهاری توسط مادران انجام شد.
حجم نمونه با استفاده از فرمول تعیین حجم نمونه در مطالعات همبستگی، با در نظر گرفتن توان آزمون 80 درصد، سطح معنیداری 0/05 و اندازه اثر متوسط (r=0/3) براساس مطالعات مشابه [21]، 84 نفر محاسبه شد. با احتساب 30 درصد ریزش احتمالی نمونه، حجم نمونه نهایی 123 نفر در نظر گرفته شد. نمونهها به روش دردسترس انتخاب شدند و درنهایت 123 مادر واجد شرایط وارد مطالعه شدند.
معیارهای ورود به مطالعه
سن بالای 18 سال، بستری بودن نوزاد به مدت حداقل 14 روز در بخش مراقبتهای ویژه نوزادان، عدم ابتلا به اختلالات روانپزشکی (براساس خوداظهاری مادر) و توانایی پاسخگویی به سؤالات پرسشنامه.
معیارهای خروج از مطالعه
مراقبت همزمان از فرد دیگری غیر از نوزاد بستری، مصرف هر نوع دارو مؤثر بر کیفیت خواب (گیاهی یا شیمیایی) و تکمیل ناقص پرسشنامهها به گونهای که حداقل 10 درصد سؤالات هر پرسشنامه بدون پاسخ باقی بماند.
پژوهشگر پس از اخذ کد اخلاق کمیته اخلاق سازمانی مشترک دانشکدههای پرستاری و مامایی و توانبخشی دانشگاه علومپزشکی تهران و کسب مجوز و ارائه معرفینامه به مسئولین بیمارستانها، به بخشهای مراقبت ویژه نوزادان 3 بیمارستان وابسته به دانشگاه علومپزشکی تهران (از بین 10 بیمارستان دارای بخش مراقبت ویژه نوزادان، 3 مرکز بیمارستان مرکز طبی کودکان، مجتمع بیمارستانی امام خمینی و مجتمع بیمارستانی یاس) که براساس قرعهکشی انتخاب شده بودند، مراجعه کرد. معیار تعداد انتخاب تصادفی بیمارستانها رسیدن به تعداد نمونه موردنیاز بود. نمونهها پس از توضیح اهداف پژوهش و دریافت رضایتنامه آگاهانه کتبی وارد مطالعه شدند. افراد شرکتکننده به چکلیست اطلاعات جمعیتشناختی، شاخص کیفیت خواب پیتزبرگ، پرسشنامه خستگی پیپر و پرسشنامه بار مراقبتی المستا پاسخ دادند. پرسشنامهها در روز چهاردم بستری نوزاد، در اتاق استراحت مادران و بهصورت خودگزارشدهی تکمیل شدند. در طول مدت 30 تا 45 دقیقه تکمیل پرسشنامه توسط مادر، همکار محقق که دارای مدرک کارشناسی ارشد مراقبت از نوزادان بود، از نوزاد بیمار مراقبت میکرد و هر بار تنها 1 مادر در اتاق به پرسشنامهها پاسخ میداد. محقق جهت راحتی مادران بهطور مستمر در اتاق نبود و بنا به نیاز مادر 1 یا 2 بار به اتاق جهت پاسخگویی به سؤالات مادر حاضر میشد. در مدت تحقیق 2 نمونه به دلیل عدم تمایل به تکمیل پرسشنامه و عدم رضایت به ادامه کار حذف شدند.
ابزارها
چکلیست اطلاعات جمعیتشناختی
شامل اطلاعاتی نظیر سن مادر، سن نوزاد، سن جنین هنگام تولد، جنسیت نوزاد، تعداد فرزند، رتبه فرزند، نوع زایمان، داشتن بیماری زمینهای، شغل مادر، شغل پدر، تحصیلات مادر و میزان درآمد بود. سؤالات با مطالعه متون و مشورت از متخصصین انتخاب و تکمیل شدند.
پرسشنامه کیفیت خواب پیتزبرگ
پرسشنامه کیفیت خواب پیتزبرگ، شامل 19 سؤال است که به ارزیابی ابعاد مختلف خواب فرد، ازجمله زمان به خواب رفتن، مدتزمان خواب، مشکلات خواب، اختلالات خواب و کیفیت کلی خواب میپردازد. این پرسشنامه شامل 7 شاخص کیفیت عمومی خواب، مدتزمان خواب، اختلالات خواب، استفاده از داروهای خوابآور، اختلالات تنفسی در خواب، احساس خوابآلودگی در روز و عملکرد روزانه فرد در طول روز است. هر بخشی از صفر (عدم وجود مشکل) تا 3 (وجود مشکل جدی) امتیازبندی شده است. نمره کل خواب در این مقیاس از جمع نمرات 7 خردهمقیاس به دست میآید. نمرات هر شاخص از صفر تا 3 است و به این ترتیب نمره کلی پرسشنامه بین صفر تا 21 است.
طبقهبندی نمرات کمتر از 5
خواب فرد معمولاً مطلوب است و مشکلات خواب جزئی دارند. بین 5 تا 10: نشاندهنده مشکلات خواب متوسط است. فرد ممکن است با مشکلاتی در خواب مواجه باشد که نیاز به بررسی و پیگیری دارند. بیشتر از 10: نشاندهنده مشکلات جدی در کیفیت خواب است. این پرسشنامه توسط فرهی اعتبارسنجی شده و روایی آن ازطریق روایی سازه و تحلیل عاملی تأیید شده است که نشان میدهد شاخصهای مختلف پرسشنامه بهطور معناداری ابعاد مختلف خواب را اندازهگیری میکنند. روایی ابزار با 0/80 و پایایی آن ازطریق اندازهگیری آلفای کرونباخ برای کل پرسشنامه با 0/78 تأیید شده است [13، 15، 21]. پایایی در مطالعه حاضر ازطریق آلفای کرونباخ بر روی 10 نفر از مادران به میزان 0/92 به دست آمد.
پرسشنامه تعدیلشده شدت خستگی پیپر
این مقیاس را پیپر و همکاران در سال 1998 تهیه کردند. این مقیاس از 9 سؤال تشکیل شده است که سؤالات 1 تا 6 کیفیت خستگی و سؤالات 7 تا 9 خستگی فیزیکی، ذهنی و نتایج خستگی را بر وضعیت اجتماعی فرد میسنجد. به هر سؤال امتیاز 1تا 7 داده شد که به ترتیب نمره بالاتر نشاندهنده خستگی بیشتر است. جهت تفسیر ابزار، نمره کل چنانچه برابر یا بالاتر از 36 باشد به این معنی است که فرد مبتلا به خستگی است و هرچه نمره کسبشده بالاتر باشد، شدت بیشتر خستگی را در فرد نشان میدهد. حد پایین نمره پرسشنامه 9 و حد بالای آن 63 است [22].
در مطالعه رهنما و همکاران پایایی پرسشنامه با محاسبه ضریب آلفای کرونباخ برابر 0/86 بود [22]. پایایی در مطالعه حاضر ازطریق آلفای کرونباخ بر روی 10 نفر از مادران به میزان 0/83 به دست آمد.
پرسشنامه بار مراقبتی المستا
شامل 22 گویه و 5 حیطه است که تجربه رنج ناشی از مراقبت از شخص مبتلا به بیماری را ارزیابی میکند و براساس طیف 4 درجهای لیکرت از اصلاً 1 تا اغلب 4 نمرهگذاری میشود. میانگین نمره 22 گویه نشاندهنده نمره کل رنج مراقبتی است. نمرات صفر تا 10: بار مراقبتی کم (مراقب احساس راحتی و کنترل بیشتری بر شرایط خود دارد). نمرات 11 تا 20: بار مراقبتی متوسط (مراقب با فشار و استرسهایی مواجه است که نیاز به مداخلات دارند). نمرات بالای 20: بار مراقبتی بالا (مراقب تحت فشار و استرس زیادی قرار دارد که ممکن است نیاز به حمایت حرفهای داشته باشد). این ابزار 5 حیطه دارد: 1. فشار کلی (8 گویه) که نشاندهنده عدم آزادی فرد مراقب و فشار ناشی از مراقبت میباشد؛ 2. تنهایی (3 گویه) که نشاندهنده تعاملات اجتماعی محدود و نداشتن زمانهای خاص برای خود فرد مراقب است. 3. ناامیدی (5 گویه) که نشاندهنده تنها بودن و تحمل رنج فیزیکی، تأثیر مشکلات مالی و این احساس است که زندگی ناعادلانه است. 4. درگیری عاطفی (3 گویه) که نشاندهنده خشم و احساس خجالت به خاطر وجود بیمار است. 5. محیطی (3 گویه) که نشان دهنده نداشتن تجربه مراقبت و عدم توانایی رسیدگی به مشکلات بیمار است [16]. در مطالعه شفیعزاده و همکاران روایی پرسشنامه 0/93 و پایایی با استفاده از آلفای کرونباخ 0/93 بود [23]. پایایی در مطالعه حاضر ازطریق آلفای کرونباخ بر روی 10 نفر از مادران به میزان 0/78 به دست آمد.
تحلیل دادهها
دادههای جمعآوریشده در نرمافزار SPSS نسخه 22 وارد شدند و مورد تحلیل قرار گرفتند. برای توصیف دادهها، متغیرهای اسمی، مانند جنسیت نوزاد بهصورت فراوانی مطلق و درصد گزارش شدند و متغیرهای عددی، مانند سن مادر، سن نوزاد، بار مراقبتی، خستگی و کیفیت خواب بهصورت میانگین و انحرافمعیار ارائه شدند.
برای بررسی نرمال بودن توزیع متغیرهای عددی، از آزمون کولموگروف اسمیرنوف استفاده شد. باتوجهبه نرمال بودن توزیع دادهها، از آزمون تی مستقل برای مقایسه میانگین نمرات متغیرهای وابسته (کیفیت خواب، خستگی و بار مراقبتی) برحسب متغیرهای مستقل 2 سطحی استفاده شد. این متغیرهای مستقل، شامل جنسیت نوزاد (دختر در مقابل پسر)، نوع زایمان (طبیعی در مقابل سزارین)، وجود بیماری همراه در نوزاد (دارد در مقابل ندارد)، تحصیلات مادر (دیپلم و پایینتر در مقابل دانشگاهی)، شغل مادر (خانهدار در مقابل شاغل) و شغل پدر (آزاد در مقابل کارمند یا کارگر) بودند. همچنین برای مقایسه میانگین متغیرهای وابسته برحسب متغیرهای با بیش از 2 گروه (مانند درآمد ماهانه با 2 سطح)، از آزمون تحلیل واریانس یکطرفه (آنووا) استفاده شد. سطح معنیداری برای تمامی آزمونها برابر با 0/05 در نظر گرفته شد.
بهمنظور بررسی همزمان و کنترلشده عوامل مرتبط با بار مراقبتی و شناسایی قویترین پیشبینیکنندههای آن، از تحلیل رگرسیون لجستیک دودویی با روش ورود همزمان متغیرها استفاده شد. باتوجهبه اینکه متغیر وابسته (بار مراقبتی) بهصورت پیوسته اندازهگیری شده بود (دامنه نمرات 22 تا 88)، برای ورود به مدل رگرسیون لجستیک، این متغیر بر اساس نقطهبرش بالینی و معیارهای تعیینشده توسط سازنده پرسشنامه المستا به یک متغیر دودویی تبدیل شد. براساس طبقهبندی این پرسشنامه، نمرات 22 تا 24 نشاندهنده بار مراقبتی کم، نمرات 45 تا 66 نشاندهنده بار مراقبتی متوسط و نمرات 67 تا 88 نشاندهنده بار مراقبتی شدید هستند. برایناساس نمره 45 و بالاتر (معادل بار مراقبتی متوسط تا شدید) بهعنوان با مشکل بار مراقبتی(کد 1) و نمرات کمتر از 45 بهعنوان بدون مشکل بار مراقبتی (کد صفر) در نظر گرفته شد.
متغیرهای اصلی پیشبینیکننده، شامل خستگی و کیفیت خواب بودند که آنها نیز بهصورت دودویی وارد مدل شدند. متغیر خستگی براساس نقطهبرش 36 از پرسشنامه پیپر (نمره ≥ 36 = وجود خستگی، کد 1) و متغیر کیفیت خواب براساس نقطهبرش 5 از شاخص کیفیت خواب پیتزبرگ (نمره ≥ 5 = وجود اختلال خواب، کد 1) دودویی شدند. همچنین متغیرهای سن نوزاد و سن مادر بهعنوان متغیرهای پیوسته و سایر متغیرهای جمعیتشناختی (شامل تحصیلات مادر، شغل مادر، شغل پدر، درآمد ماهانه، جنسیت نوزاد، نوع زایمان و وجود بیماری همراه با نارسی) بهعنوان متغیرهای کنترل در مدل لحاظ شدند. متغیرهای کنترل اسمی با بیش از 2 سطح (مانند درآمد ماهانه) بهعنوان متغیرهای مجازی وارد مدل شدند.
اگرچه هدف اصلی مطالعه تعیین ارتباط بین متغیرها بود، اما استفاده از تحلیل رگرسیون لجستیک با هدف شناسایی قویترین پیشبینیکنندههای بار مراقبتی، کنترل اثر متغیرهای مخدوشگر و محاسبه نسبت شانس برای کاربردهای بالینی انجام شد. این تحلیل به ما امکان میدهد تا پس از حذف اثر متغیرهای زمینهای، تعیین کنیم هریک از متغیرهای خستگی و کیفیت خواب، چه سهم مستقلی در تبیین بار مراقبتی مادران دارند. باتوجهبه هدف مطالعه که بررسی ارتباط و پیشبینیکنندگی همزمان متغیرها بود، تحلیل اثرات تعاملی یا میانجیگری/تعدیلگری در این مطالعه انجام نشد. بااینحال بررسی همزمان 3 متغیر در قالب یک مدل تحلیلی واحد (رگرسیون لجستیک) و با کنترل متغیرهای جمعیتشناختی، امکان شناسایی سهم مستقل هریک از متغیرهای خستگی و کیفیت خواب را در تبیین بار مراقبتی فراهم کرد.
یافتهها
نتایج نشان داد مادران بیشتر دارای تحصیلات دانشگاهی (51/2 درصد) و خانهدار (74 درصد) بودند. شغل پدران آزاد (54/5 درصد) و درآمد ماهانه بالای 10 میلیون تومان (56/9 درصد) بیشتر از سایر گروهها بود. بیشتر نوزادان پسر (57/7 درصد) بودند. بیشتر زایمانها سزارین (68/3 درصد) بود و کمتر بیماری همراه با نارسی (79/7 درصد) داشتند. میانگین سن حاملگی 33/98 هفته با انحرافمعیار 3/22، میانگین سن مادران 29/46 سال با انحرافمعیار 5/5، میانگین سن نوزادان 28/27 روز با انحرافمعیار 10/65 بود (
جدولهای شماره 1 و
2).

میانگین نمره کیفیت خواب 10/63 (انحرافمعیار = 3/18)، بار مراقبتی 57/19 (انحرافمعیار = 13/44) و خستگی 39/25 (انحرافمعیار = 11/41) بود. اکثریت مادران (92/7 درصد) دچار مشکل کیفیت خواب بودند. از نظر بار مراقبتی، بیشتر مادران بار متوسط (59/8 درصد) و حدود یکچهارم (23 درصد) بار شدید را تجربه میکردند. ازنظر شدت خستگی، 69/9 درصد از مادران خستگی شدید، 23/6 درصد خستگی متوسط و 6/5 درصد خستگی حفیف داشتند (
جدول شماره 3).

در مورد تعداد فرزندان خانواده بیشترین تعداددارای 1 فرزند (52/8 درصد) و دارای 2 فرزند (31/7 درصد) بودند و بقیه 3 تا 5 فرزند داشتند. میانگین نمره کیفیت خواب 10/63، بار مراقبتی 57/195 و خستگی 39/252 بود. اکثریت واحدهای موردپژوهش از نظر کیفیت خواب (92/7 درصد) دچار مشکل بودند، بار مراقبتی متوسط (59/8 درصد) را تجربه میکردند و از نظر شدت خستگی در سطح شدید (69/9 درصد) بودند.
نتایج آزمون تی مستقل نشان داد میانگین نمرات کیفیت خواب و خستگی براساس جنسیت نوزاد به ترتیب P=0/494 و P=0/948 و نوع زایمان به ترتیب P=0/218 و P=0/351 بود و تفاوت معناداری نداشتند. همچنین میانگین نمرات بار مراقبتی براساس جنسیت نوزاد (P=0/426) و نوع زایمان (P=0/890) تفاوت معناداری نشان نداد. در مقابل وجود بیماری همراه با نارسی در نوزاد با میانگین نمرات بالاتر کیفیت خواب (P=0/027)، خستگی (P=0/078) و بار مراقبتی (P=0/007) همراه بود که نشاندهنده تأثیر منفی بیماری همراه با نارسی بر هر سه متغیر وابسته است. تحصیلات مادر (P=0/560)، شغل مادر (P=0/876) و شغل پدر (P=0/198) نیز تفاوت معناداری در میانگین بار مراقبتی ایجاد نکردند (
جدول شماره 4).

نتایج تحلیل رگرسیون لجستیک با کنترل اثر متغیرهای جمعیتشناختی و بالینی (شامل سن مادر، سن نوزاد، تحصیلات مادر، شغل مادر، شغل پدر، درآمد ماهانه، جنسیت نوزاد، نوع زایمان و وجود بیماری همراه با نارسی) نشان داد 4 متغیر خستگی، خواب ناکافی، سن نوزاد و سن مادر بهطور معناداری قادر به پیشبینی وجود مشکل در بار مراقبتی مادران هستند (
جدول شماره 5).

وجود مشکل خستگی قویترین پیشبینیکننده بار مراقبتی بود؛ مادرانی که دچار خستگی هستند، شانس بروز مشکل در بار مراقبتی در آنها 13/7 برابر مادرانی است که خستگی ندارند (نسبت شانس: 13/7) (P=0/018). همچنین وجود مشکل خواب نیز تأثیر قابلتوجهی داشت؛ مادرانی که مشکل خواب دارند، شانس بروز بار مراقبتی در آنها 8/6 برابر مادران بدون مشکل خواب است (نسبت شانس: 8/6)، (P=0/012). در مقابل، سن نوزاد و سن مادر بهعنوان عوامل محافظتی عمل میکنند. به ازای هر 1 روز افزایش در سن نوزاد، شانس بروز مشکل در بار مراقبتی 27 درصد کاهش مییابد (نسبت شانس: 0/73) (P=0/013). همچنین به ازای هر 1 سال افزایش در سن مادر، شانس بروز بار مراقبتی حدود 12 درصد کاهش پیدا میکند (نسبت شانس: 0/88) (P=0/023). بهعبارتدیگر، هرچه نوزاد و مادر مسنتر باشند، بار مراقبتی کمتری تجربه میشود.
متغیرهای کنترل جمعیتشناختی واردشده در مدل، ازجمله تحصیلات مادر، شغل مادر، شغل پدر، درآمد ماهانه، جنسیت نوزاد و نوع زایمان، ارتباط معناداری با بار مراقبتی نشان ندادند (P>0/05) و تنها متغیر بیماری همراه با نارسی در نوزاد با بار مراقبتی ارتباط معنادار داشت (P=0/007) که در
جدول شماره 4 به تفصیل گزارش شده است.
پس از تبدیل نمرات خام 3 پرسشنامه به مقیاس مشترک صفر تا صد، مشخص شد میانگین نمره بار مراقبتی با 65 درصد از حداکثر نمره ممکن، بالاترین میزان را در میان سازههای موردبررسی دارد که نشاندهنده بار مراقبتی متوسط تا نسبتاً بالا در مادران است. در رتبه دوم، میانگین نمره خستگی با 55/56 درصد قرار دارد که حاکی از وجود خستگی در سطح متوسط در اکثر مادران است. میانگین نمره کیفیت خواب با 66/5 درصد از حداکثر نمره ممکن قرار دارد. باتوجهبه اینکه در پرسشنامه پیتزبرگ نمره بالاتر نشاندهنده کیفیت خواب بدتر است، این مقدار بیانگر مشکلات خواب قابلتوجه در میان مادران است. بهطورکلی هر سه سازه نمره بالای 50 درصد را کسب کردهاند که نشاندهنده وضعیت نامطلوب مادران در هر 3 حیطه بار مراقبتی، خستگی و کیفیت خواب است. از میان این سه متغیر، بار مراقبتی بالاترین و کیفیت خواب پایینترین نمره را دارد که نشان میدهد مادران بار مراقبتی بیشتری را نسبت به خستگی و مشکلات خواب تجربه میکنند (
جدول شماره 6).
بحث
نتایج مطالعه حاضر نشان داد مادران نوزادان بستری در بخش مراقبتهای ویژه خستگی را تجربه میکنند (11/4±39/25). نتایج مطالعه حاضر با نتایج مطالعات پیشین در این زمینه همخوانی داشت. مطالعه لی و همکاران در ایالات متحده در سال 2013 نشان داد مادران نوزادان بستری در بخش مراقبتهای ویژه از خستگی متوسط تا زیاد رنج میبردند [24]. در مطالعه غلامی و همکاران در سال 2017 مادران نوزادان بستری در بخش مراقبت ویژه خستگی شدید (0/59±3/89) را تجربه میکردند [25]. در یک متاآنالیز در سال 2017 که بر روی عوامل مؤثر بر خستگی پس از زایمان انجام شده بود نتایج نشان داد 64 درصد مادران پس از زایمان از خستگی رنج میبرند و این شایعترین شکایت مادران پس از زایمان بود. در این میان بیماری کودک و بستری بودن کودک از پیشبینیکنندههای تشدید خستگی بودند [26]. مطالعه آبادیان و همکاران که در سال 2020 منتشر شده نشان داد مادران با نوزاد بستری در بخش مراقبتهای ویژه نوزادان، قبل از انجام مداخله از خستگی بالا (6/81±54/71) رنج میبردند [21]. خستگی پس از زایمان با افسردگی، اضطراب، زایمان زودرس و سزارین در ارتباط است. بهعبارتدیگر خستگی و اضطراب مادر اثرات روانشناختی بر سلامت زنان و به تبع آن نوزادان دارد [27]. به نظر میرسد نتایج مطالعه حاضر نتایج مطالعات پیشین دررابطهبا وجود خستگی در مادران با کودک بستری در بخش مراقبت ویژه نوزادان، پس از زایمان تأیید میکند؛ بنابراین خستگی در مادران مراقبتکننده از نوزادان شایع است که خود زمینه را برای کاهش توانمندی سازگاری و تطابق مادر با چالشهای روانشناختی فراهم میکند. پیشفرض ارائه مراقبت و درمانهای لازم روانشناختی بهصورت پیشدستانه قبل از بروز آشکار مشکلات ضرورتی است که این مطالعه نیز بر آن تأکید داشته است.
یافتهها نشان داد اکثر مادران در کیفیت خواب مشکل داشتند. این یافته با یافتههای مطالعات پیشین درمورد کیفیت خواب مادرانی که نوزاد بستری در بخش مراقبت ویژه داشتند همراستا بود. در مطالعه انجامشده توسط لبل و همکاران در سال 2021 در کانادا 132 مادر شرکت کردند. بیش از 50 درصد مادران دچار اختلالات خواب بودند. اختلالات خواب مادران دارای 1 نوزاد بستری در بخش مراقبت ویژه نوزادان با استرس، علائم افسردگی و ترشح شیر مادر همبستگی مثبت داشت. علاوهبراین احتمال اختلالات خواب به میزان قابلتوجه در مادران افسرده، مادرانی که حضور بیشتر در بخش دارند یا کودک دیگری در خانه دارند افزایش یافت [28]. این یافته از نظر فیزیولوژیک نیز قابلتبیین است. کمخوابی مزمن ازیکسو باعث افزایش سطح کورتیزول و فعالسازی محور هیپوتالاموس ـ هیپوفیز ـ آدرنال شده و از سوی دیگر با کاهش سطح سروتونین و دوپامین، زمینه را برای بروز علائم افسردگی فراهم میآورد. همچنین ترشح هورمون پرولاکتین که مسئول اصلی تولید شیر مادر است، عمدتاً در طول خواب شبانه (بهویژه در مراحل خواب عمیق) صورت میگیرد؛ بنابراین کمخوابی یا خواب با کیفیت پایین منجر به کاهش ترشح پرولاکتین و درنتیجه کاهش حجم شیر مادر میشود. علاوهبراین افزایش سطح کورتیزول ناشی از بیخوابی، خود مهارکننده ترشح پرولاکتین و اکسیتوسین (هورمون تخلیه شیر) است. این یافتهها نشان میدهد توجه به کیفیت خواب مادران نهتنها بهعنوان یک هدف مستقل مراقبتی، بلکه بهعنوان یک راهبرد کلیدی برای حفظ سلامت روان و موفقیت در تغذیه با شیر مادر اهمیت دارد [29]. تفاوت قابلتوجه بین میزان شیوع اختلال خواب در مطالعه لبل (بیش از 50 درصد) و مطالعه حاضر (92/7 درصد) را میتوان به عوامل متعددی نسبت داد. نخست، استفاده از ابزارهای سنجش متفاوت (مثل مقیاس کلی اختلال خواب (GSDS) با نقطهبرش بالینی 43 در مقابل شاخص کیفیت خواب پیتزبرگ با نقطهبرش 5) میتواند به تشخیص موارد خفیفتر و درنتیجه نرخ بالاتر در مطالعه حاضر منجر شود. دوم، تفاوتهای فرهنگیساختاری بین نظامهای مراقبتی در کانادا و ایران، بهویژه حضور 24 ساعته مادران در کنار نوزاد در ایران در مقابل بازگشت اکثر مادران کانادایی به منزل برای خواب، نقش مهمی در تشدید اختلال خواب ایفا میکند. این یافته با نتایج مطالعه لبل که حضور بیشتر در بخش را بهعنوان عامل افزایشدهنده اختلال خواب شناسایی کرده، همسو است. سوم، تفاوت در ترکیب جمعیت ازنظر عوامل خطرساز، مانند علائم افسردگی و وجود فرزند دیگر در خانه نیز میتواند در این اختلاف مؤثر باشد.
یافتههای مطالعه لوپینی و همکاران در سال 2021 در ایالات متحده نشان داد خواب مادران نوزاد نارس به شکل قابلتوجهی نسبت به ماداران داران نوزاد ترم کیفیت پایینتری دارد و به هم ریختهتر است [30]. به نظر میرسد نتایج کم شدن کیفیت خواب ماداران نوزادان نارس یک یافته است که پژوهشهای کافی در تأیید آن وجود دارد و پژوهش حاضر نیز آن را تأیید میکند. دلیل افزایش اختلال نسبت به ماداران نوزادان ترم عمدتاً استرس روانی ناشی از مشکلاتی است که این مادران تجربه میکنند.
مادران نوزادان نارس بستری در بخشهای مراقبت ویژه بار مراقبتی بالایی را تجربه می کردند. این نتیجه با نتیجه مطالعه دیگری که در ایران و در سال 1399 درزمینه بار مراقبتی مادران دارای نوزاد بستری انجام شده همراستا است. در این مطالعه 64 نفر از مادران به 2 گروه آزمایش و کنترل تقسیم شدند و بار مراقبتی ازطریق پرسشنامه المستا مورد بررسی قرار گرفت. قبل از انجام مداخله میانگین بار مراقبتی در گروه آزمایش و کنترل بهترتیب 65/46 و 62/68 بود که نشاندهنده بار مراقبتی بالا در مادران است [31]. در مطالعه دیگری نیز که در ارتباط با بار مراقبتی مادران دارای نوزاد نارس به شکل مصاحبه صورت گرفت بیان شد مادران بار مراقبتی را بهصورت جسمی و روانی و محدودیت در زندگی تجربه میکنند. از علل آن نیز تولد نوزاد نارس در شرایطی است که زنان برای ایفای نقش مادری آمادگی ندارند [32]. فشاری که این مادران تحمل میکنند، زیاد است و مدتهای طولانی ادامه دارد و نسبت به مادران دارای نوزاد طبیعی و سالم با چالشهای مراقبتی بیشتری مواجه هستند [33]. باتوجهبه موارد مطرحشده، تفاوت در میانگین نمرات بار مراقبتی بین 2 مطالعه را میتوان به ترکیبی از عوامل شامل احتمال تفاوت در شیوه نمرهدهی پرسشنامه، تفاوت در جمعیت هدف (کودکان جراحی قلب در مقابل نوزادان نارس)، تفاوت در میزان حمایتهای پرستاری و آموزشی ارائهشده به مادران و تفاوت در شرایط زمینهای و بازه زمانی نسبت داد. این تحلیل نشان میدهد برای قضاوت دقیقتر در مورد روند بار مراقبتی در این جمعیت، انجام مطالعات مقایسهای با کنترل عوامل مداخلهگر ضروری است.
در مطالعه منصوری و همکاران که در سال 2022 انجام شد، نشان داده شد افزایش خستگی سبب افزایش بار مراقبتی در مادران نوزاد بستری میشود و این دو ارتباط مثبت و معنیداری با هم دارند [34]. براندون و همکاران نیز در بررسی خود به این نتیجه رسیدند که مسئولیت مراقبت از شیرخوار، بهویژه در روزهای اول تولد باعث سردرگمی، استرس و فشار در نقش میشود و تجلی آن در مادران بهصورت احساس گناه، خستگی و احساس دوگانگی ، خشم و عصبانیت بروز میکند [35]. در مطالعه دیگری نیز مادران از خستگی به علت رفتوآمدهای متعدد به بیمارستان، نداشتن فرصت کافی برای استراحت و خواب شکایت داشتند [32] که با مشاهدات پژوهشگر هنگام انجام این مطالعه و نتایج آماری آن همراستا است. در مطالعات انجامشده در سایر گروهها نیز نتایج مشابهی گزارش شده است؛ بهعنوان مثال در مطالعه انجامشده توسط البایراک و همکاران در سال 2019 در ترکیه نتایج نشان داد، بین بار مراقبتی و خستگی در مادرانی که کودک دارای فلج مغزی داشتند ارتباط معنیدار آماری وجود دارد [36]. در این مطالعه نشان داده شد وجود مشکل خواب باعث افزایش شانس 2/150 برابری در ایجاد مشکل بارمراقبتی میشود. هرچند جمعیت هدف در این مطالعات متفاوت است، اما الگوی مشابه ارتباط بین خستگی و بار مراقبتی در مراقبان کودکان مبتلا به بیماریهای مزمن تأیید شده است. نتایج این مطالعه با مطالعه کویو و همکاران همسو بود. این پژوهشگران در مطالعه خود نشان دادند مادرانی از کودک مبتلا به سرطان مراقبت میکنند دارای بار مراقبتی متوسط تا بالا و کیفیت خواب پایین هستند [37]. در مطالعه البایرک و همکاران نیز مادران دارای کودک با فلج مغزی بار مراقبتی بالا و کیفیت خواب پایین را گزارش کردند [37].
دیگر یافته این مطالعه، نقش محافظتی افزایش سن نوزاد در کاهش بار مراقبتی بود. به ازای هر یک روز افزایش در سن نوزاد، شانس بروز مشکل در بار مراقبتی مادران حدود 27 درصد کاهش نشان داد. این یافته از نظر بالینی قابلتبیین است. با افزایش سن نوزاد، ثبات فیزیولوژیک و بالینی وی بهبود یافته، نیاز به حمایتهای تنفسی و تغذیهای ویژه کاهش مییابد و مادر با چالشهای مراقبتی کمتری مواجه میشود. مطالعه مشابهی در حوزه خستگی و کیفیت خواب وجود ندارد، ولی مطالعات در سایر مشکلات روانشناختی، نشان داده افزایش سن نوزاد میتواند با کاهش مشکلات روانشناختی مادر مرتبط باشد [38، 39]. همچنین مطالعه حاضر نشان داد سن بالاتر مادر با کاهش بار مراقبتی همراه است. برای تبیین این یافته، باید به پیچیدگی نقش سن مادر توجه کرد. برخی مطالعات پایگاه اقتصادی بهتر، بلوغ عاطفی بیشتر و حمایت عاطفی را منشأ این امر میدانند [40، 41]. درحالیکه مطالعات دیگر نتایج کاملاً متناقضی ارائه کردهاند مطالعه پیچلر (2019) نشان داد استرس مادران پس از زایمان زودرس با افزایش سن مادر افزایش مییابد. درحالیکه در پدران چنین رابطهای مشاهده نشد. محققان این یافته را به ریسکهای بالاتر بارداری در سنین بالاتر و احساس گناه ناشی از انتخاب دیرهنگام مادری نسبت دادهاند [33]. مطالعه ژانگ و همکاران [42] یک کارآزمایی بالینی بود که بر روی 601 مادر انجام شد و نشان داد مادران مسنتر تحت مراقبت سنتی (غیرخانوادهمحور)، کاهش کمتری در سطح استرس خود از زمان پذیرش تا ترخیص تجربه کردند. بهعبارتدیگر، مادران مسنتر از مداخلات حمایتی، مانند مراقبت یکپارچه خانواده (FICare) بیشترین بهره را میبرند و در غیاب این حمایتها، استرس بیشتری را تجربه میکنند [42]. درنهایت به نظر میرسد برای تبیین اثر سن مادر بر روی بار مراقبتی نیاز به مطالعات بیشتر در این زمینه هست.
نتیجهگیری
یافتههای این مطالعه نشان میدهد مادران دارای نوزاد بستری در بخش مراقبت ویژه نوزادان با سطح بالایی از مشکلات خواب، خستگی و بار مراقبتی مواجه هستند؛ بهطوریکه بیش از 90 درصد مادران دچار اختلال کیفیت خواب و بیش از 80 درصد آنان بار مراقبتی متوسط تا شدید را تجربه میکنند. نتایج تحلیل رگرسیون لجستیک نشان داد وجود مشکل خستگی، شانس بروز بار مراقبتی را به میزان 13/7 برابر و وجود مشکل خواب، شانس آن را 8/6 برابر افزایش میدهد. همچنین افزایش سن نوزاد و سن مادر بهعنوان عوامل محافظتی، بار مراقبتی را کاهش میدهند. براساس این یافتهها و باتوجهبه طراحی مقطعی مطالعه که امکان نتیجهگیری درباره علیت را نمیدهد، میتوان گفت خستگی و اختلال خواب از پیشبینیکنندههای قوی و مستقل برای بار مراقبتی در مادران دارای نوزاد بستری در بخش مراقبت ویژه نوزادان هستند. بنابراین طراحی و اجرای مداخلات حمایتی با هدف کاهش خستگی و بهبود کیفیت خواب مادران میتواند راهکاری مؤثر برای کاهش بار مراقبتی ادراکشده توسط آنان باشد. پرستاران میتوانند با غربالگری ساده خواب و خستگی، مادران در معرض خطر بار مراقبتی بالا را شناسایی و مداخلات حمایتی هدفمند را آغاز کنند؛ بنابراین باتوجهبه نتایج این مطالعه و محدودیتهای مطالعه مقطعی، انجام مطالعات طولی آیندهنگر برای بررسی روابط علی بین این متغیرها توصیه میشود.
پژوهش حاضر چند نقاط قوت روششناختی دارد. این مطالعه برای اولینبار در ایران به بررسی همزمان 3 متغیر کلیدی بار مراقبتی، خستگی و کیفیت خواب در جمعیت مادران دارای نوزاد بستری در بخش مراقبتهای ویژه نوزادان پرداخته است. استفاده از پرسشنامههای استاندارد و معتبر بینالمللی اعتماد به یافتهها را افزایش داده است. همچنین انجام تحلیل رگرسیون لجستیک با کنترل متغیرهای جمعیتشناختی و بالینی، امکان شناسایی سهم مستقل هریک از متغیرهای پیشبینیکننده را فراهم کرده است. با وجود نقاط قوت ذکرشده، این پژوهش با محدودیتهایی مواجه بوده است. جمعآوری نمونه از 3 مرکز که دارای تسهیلات نسبی برای خواب و استراحت بودند، میتواند تعمیمپذیری نتایج را محدود کند. البته سعی شد با انتخاب تصادفی مراکز تأثیر این مشکل تا حد امکان کاهش یابد. استفاده نشدن از ابزار غربالگری استاندارد برای تأیید عدم ابتلا به اختلالات روانپزشکی (اکتفا به خوداظهاری مادر)، احتمال ورود مادران با اختلالات تشخیص دادهنشده را افزایش میدهد که به نظر میرسد در مطالعات آینده کنترل آن توسط روانشناس مناسبتر باشد. همچنین جمعآوری نشدن اطلاعات درمورد روز و مدتزمان دقیق بستری نوزاد، از دیگر محدودیتهای این پژوهش است که میتوانست در صورت انجام، به غنای تحلیل بیفزاید. پیشنهاد میشود در مطالعات مشابه، این موارد نیز در چکلیست اطلاعات جمعیتشناختی لحاظ شود. از طرفی به علت محدودیت تعداد نمونه، پایایی ابزار بر روی 10 نمونه انجام شد که بهتر است در مطالعات بعدی تعداد نمونه جهت پایایی افزایش داشته باشد تا نتایج دقیقتری به دست آید.
ملاحظات اخلاقی
پیروی از اصول اخلاق پژوهش
محقق ضمن دریافت تأییدیه انجام پژوهش ازطرف کمیته اخلاق دانشگاه علومپزشکی تهران با کد اخلاق (IR.TUMS.FNM.REC.1401.059) اهداف پژوهش را برای نمونهها تشریح کرد و پس از اخذ رضایت آگاهانه کتبی، دادهها جمعآوری شد.
حامی مالی
این تحقیق با حمایت مالی دانشگاه علومپزشکی تهران به شماره مصوب (1401-3-100-62475) انجام شد.
مشارکت نویسندگان
بررسی و اعتبارسنجی: فریبا حیدرزاده؛ تهیه پیشنویس اولیه: نغمه رزاقی و اکرمسادات ساداتحسینی؛ ویرایش و بازبینی، نظارت و مدیریت پروژه: اکرمسادات ساداتحسینی؛ روششناسی: فریبا حیدرزاده و اکرمسادات ساداتحسینی؛ منابع: فریبا حیدرزاده و نغمه رزاقی؛ تحلیل، خوانش و تأیید مطالعه: همه نویسندگان.
تعارض منافع
بنابر اظهار نویسندگان این مقاله تعارض منافع ندارد.
تشکر و قدردانی
نویسندگان از دانشگاه علومپزشکی تهران بابت حمایت مالی، و همچنین از کارکنان بیمارستانهای منتخب و تمامی مادرانی که در این مطالعه شرکت کردند، به خاطر وقت و همکاریشان قدردانی می نمایند.